De Servische Ziel: Een Diepe Duik in Cultuur

De Serviërs, of Serven, vormen een trots en veerkrachtig Zuid-Slavisch volk met een rijke en complexe geschiedenis. Hoewel hun thuisland voornamelijk Servië is, strekken hun gemeenschappen zich uit over de gehele Balkan en ver daarbuiten, met aanzienlijke populaties in landen als Kroatië, Bosnië en Herzegovina, Montenegro, Noord-Macedonië en Roemenië, evenals een omvangrijke diaspora in West-Europa, Noord- en Zuid-Amerika en Australië. De Servische identiteit is diep geworteld in hun gedeelde taal, de Servisch-Orthodoxe Kerk en een eeuwenlange strijd voor zelfbeschikking, die in de 20e eeuw culmineerde in de turbulente periode van Joegoslavië en de daaropvolgende conflicten.

Wie zijn de Serviërs?

De geschiedenis van de Serviërs op de Balkan begint in de vroege middeleeuwen, toen zij als onderdeel van de grote volksverhuizingen vanuit Wit-Servië, een regio ergens in het huidige Centraal-Europa, naar de Balkan trokken. Hier kregen zij land van de Byzantijnse keizer en vermengden zij zich geleidelijk met de inheemse volkeren. Deze migratie legde de basis voor de ontwikkeling van een unieke cultuur en identiteit, sterk beïnvloed door het Byzantijnse Rijk en later door het Ottomaanse Rijk, wat een blijvende impact had op hun maatschappij, architectuur en kunst.

Hoewel Servië het primaire thuisland is, zijn Servische gemeenschappen verspreid over de omliggende landen. In Kroatië wonen Serviërs voornamelijk in de regio Krajina, rond steden als Knin en Vukovar, waar hun aanwezigheid teruggaat tot de 17e eeuw. De oorlogen in de jaren negentig van de vorige eeuw leidden tot een massale verdrijving van Serviërs uit deze gebieden, waarvan slechts een kleine minderheid is teruggekeerd. In Bosnië en Herzegovina is de Servische Republiek (Republika Srpska) een autonome entiteit waar het Servisch de officiële taal is en een overgrote meerderheid van de bevolking Servisch is. Noord-Kosovo, met name rond Mitrovica, herbergt ook een aanzienlijke Servische minderheid die de onafhankelijkheid van Kosovo niet erkent, in lijn met de Servische regering.

De Servische taal, geschreven in het Cyrillische schrift, is de enige officiële taal in Servië. In de autonome provincie Vojvodina, waar veel minderheden leven, vormen de Serviërs meer dan 65% van de bevolking. De discussie over de Montenegrijnse identiteit en taal – of deze een aparte etnische groep of een regionale Servische groep vertegenwoordigen – is complex en heeft vaak een politieke lading. Buiten de Balkan bevinden zich grote Servische diaspora-gemeenschappen, met Duitsland als thuisbasis voor de grootste Servische minderheid in Europa, naast aanzienlijke aantallen in Zwitserland, Oostenrijk, Frankrijk, de Verenigde Staten, Zuid-Amerika en Australië. Deze diaspora wordt vaak bijeengehouden door eigen clubs, muziek en de Servisch-Orthodoxe Kerk, die een cruciale rol speelt in het behoud van de culturele en spirituele identiteit.

Kenmerken van de Servische Cultuur en Spiritualiteit

De Servische cultuur is diep geworteld in de dogmas en ethiek van het Oosters-Orthodoxe Christendom. De Servisch-Orthodoxe Kerk, opgericht in 1219 door de heilige Sava, is de hoeksteen van de Servische spiritualiteit en heeft het volk gevormd door middel van hun leiders, heiligen, literatuur, kunst, architectuur en manier van leven. Hoewel de Servische cultuur deel uitmaakt van de bredere Oosters-Orthodoxe christelijke cultuur, heeft zij een eigen specifieke en unieke identiteit ontwikkeld. De bekering tot het christendom begon in de 9e eeuw, maar de transformatie naar een volledig christelijke cultuur was een langzaam proces dat pas in de tweede helft van de 12e eeuw onder Stefan Nemanja, die het orthodoxe geloof omarmde, duidelijker werd.

Een fundamenteel kenmerk van Serviërs is hun enorme vitaliteit, die zich uit in een sterk instinct voor zelfbehoud. Deze vitaliteit is echter eerder een passieve dan een agressieve kwaliteit; Serviërs bezitten de passieve krachten van verdediging en uithoudingsvermogen, in plaats van actieve krachten van beweging en agressie. Hun turbulente geschiedenis heeft hen tot een volk van krijgers gemaakt, maar niet van agressors. Door de vele aanvallen die zij hebben moeten doorstaan, zijn ze diep wantrouwig geworden en verwachten ze zelden goede daden of hulp van anderen, eerder onuitgelokte aanvallen. Dit heeft geleid tot een cultuur waarin heldendom en volharding in het aangezicht van tegenspoed hoog in het vaandel staan. Het basisspirituele kenmerk van Serviërs is het heroïsch dragen van kwaad, het doorstaan van alle rampspoed tot de overwinning is behaald.

Naast heldendom en een voorliefde voor militaire zaken, hechten Serviërs grote waarde aan een goede opleiding, intelligentie, gezondheid, schoonheid, humor en bescheidenheid. Weduwen van oorlogsslachtoffers, moeders van zonen die voor het land zijn gevallen, en moeders van veel zonen (vooral moedige strijders) worden zeer bewonderd. Ook mannen en vrouwen die hun bezittingen aan scholen, kerken of liefdadigheidsinstellingen schenken, evenals bouwers van kerken en kloosters, en goede verhalenvertellers die nationale tradities doorgeven, genieten groot respect. Professionele vrouwen zoals artsen, professoren en kunstenaars worden ook hoog gewaardeerd. Hoewel de invloed van de kerk door de scheiding van kerk en staat is afgenomen, worden geestelijken nog steeds zeer gerespecteerd.

Interessant is de spirituele waarde die aan zout en brood wordt gehecht; ze symboliseren een verlangen naar vrede en worden zo gerespecteerd dat ze zelden worden weggegooid. Zout en brood worden zelfs aan een vijand aangeboden als teken van acceptatie van een vredesaanbod. Ook olie en wijn hebben een spirituele waarde. De spirituele standaarden voor Serviërs zijn hoog, wat het moeilijk maakt om erkenning te krijgen van naasten. De reputatie van een familie wordt streng bewaakt, vooral in gebieden waar nog in clans wordt geleefd, zoals Montenegro. Lafheid, oneerbaarheid, onbescheidenheid en luiheid worden veracht. Ook egoïstische, besluiteloze en zwakke superieuren worden geminacht.

Materiële Waarden

Naast spirituele waarden hechten Serviërs ook materiële waarde aan diverse dure objecten en dieren die zelden worden gekocht, maar zeer gekoesterd en alleen in noodgevallen worden weggegeven. Dit omvat juwelen zoals ringen, armbanden, kettingen, broches, horloges en gouden munten (dukaten en napoleons). Oude wapens, zoals versierde messen, pistolen, geweren en zwaarden, worden ook hoog gewaardeerd, vaak als decoratie aan de muren gehangen, vooral als ze als trofeeën in oorlogen zijn buitgemaakt. Diverse stukken fraaie, decoratieve kleding, zoals geborduurde sjaals, volkskostuums, bont en elegant schoeisel, vallen hier ook onder.

Dergelijke waardevolle spullen worden meestal generaties lang in een familie bewaard en als erfenis doorgegeven aan kinderen, familieleden of vrienden. Gouden munten zijn bijzonder waardevol vanwege frequente oorlogen, regimeveranderingen en een instabiele papieren valuta. Ze circuleren niet als geld, maar dienen uitsluitend als decoratie, bijvoorbeeld verwerkt in armbanden en kettingen.

In Servische dorpen wordt veel waarde gehecht aan huisdieren en zaken die in de landbouw worden gebruikt, zoals goede paarden, ossen, koeien, muilezels, ezels, hanen en herders- of jachthonden. Landbouwmachines, voertuigen en uitrusting voor de jacht zijn eveneens belangrijk. Mensen beschouwen hun moestuinen en bloementuinen, wijngaarden, bijen en wijnvaten als waardevol. Tegenwoordig worden ook moderne goederen hoog gewaardeerd, zoals auto's, fietsen, kleine huishoudelijke apparaten, muziekinstrumenten en mooie meubels, evenals sportuitrusting, gezien de populariteit van sport.

Nationale Gewoonten

Traditionele hoffelijkheid is diep verankerd in de Servische maatschappij. Eeuwenlang leefden Serviërs een tribaal en patriarchaal leven, waarin ongeschreven regels het gedrag en de hoffelijkheid van alle leden nauwkeurig regelden. Een basisregel is dat jongere mensen respect moeten tonen aan oudere leden van de samenleving. Dit respect wordt uitgedrukt door uiterlijke tekenen en, nog belangrijker, door de juiste zorg en ondersteuning. Oudere mensen moeten worden begroet, en tijdens gesprekken met hen staan jongere personen op. Zitplaatsen in treinen en bussen worden aan hen afgestaan, en over het algemeen worden ze in elk opzicht geëerd. Materiële zorg voor ouders die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, is de verantwoordelijkheid van hun zonen en dochters. Oude ouders kunnen alleen wonen of bij hun kinderen in huis. Grootouders spelen vaak een belangrijke rol in de opvoeding van kleinkinderen.

Groeten worden ook bepaald door eeuwenoude gebruiken; jongere mensen begroeten ouderen eerst, en wie een huis binnengaat, begroet eerst de aanwezigen. Mannen begroeten anderen door hun hoed af te nemen. Familieleden spreken elkaar aan met hun verwantschapsterm, zoals oom, tante, grootvader, grootmoeder, enzovoort.

Gastvrijheid is een zeer oud Slavisch gebruik, oorspronkelijk bedoeld voor reizigers die verdwaald waren en onderdak, voedsel en bescherming nodig hadden. Dit gebruik bleef bestaan na de kerstening van de Slaven en is vandaag de dag nog steeds een belangrijk aspect van de Servische cultuur. Vroeger waren reizigers ook boodschappers die nieuws van de ene regio naar de andere brachten en genoten daarom respect en aandacht. Velen van hen waren gusle-spelers die volksliederen en patriottische liederen kenden, wat bijdroeg aan het Servische nationale gevoel. Gastvrijheid werd in het bijzonder verleend aan reizigers die donaties inzamelden voor het herstel en onderhoud van kerken en kloosters.

Verlovingen werden vroeger geregeld met toestemming van de ouders, maar tegenwoordig is het een zaak tussen de twee aanstaande echtelieden. Na de verloving wordt er een feest gegeven voor genodigden. De Servisch-Orthodoxe Kerk kondigt de verloving driemaal aan in de kerk, waarbij de namen van het verloofde stel worden genoemd en mensen worden uitgenodigd om eventuele bezwaren kenbaar te maken.

De huwelijksceremonie kan civiel of kerkelijk zijn, gevolgd door een feest thuis, in een restaurant of op een andere geschikte locatie. In Servische dorpen zijn bruiloften grote sociale evenementen, vaak met lange processies van voertuigen die bruid en bruidegom naar de kerk en terug begeleiden. Het zijn vreugdevolle aangelegenheden met veel eten, drinken, muziek, zang en dans.

Kumstvo, of sponsorschap, is een gebruik dat onder alle christenen op de Balkan bestaat. Een kum (mannelijk) of kuma (vrouwelijk) is een van de twee getuigen die bij een huwelijk optreden. In de Servisch-Orthodoxe Kerk plaatst de kum de trouwringen om de vingers van bruid en bruidegom en ondertekent hij het huwelijkscontract, waardoor hij niet alleen een familielid van het stel, maar ook van hun families wordt. Bovendien wordt een kum peetvader van de kinderen van het stel, houdt hij de baby vast tijdens de doop en geeft hij de naam, meestal met instemming van de ouders. Het Servische gebruik vereist dat kumstvo vele generaties lang wordt gehandhaafd.

De Slava is een uniek Servisch-Orthodox religieus gebruik dat dateert uit de tijd van de kerstening. Elke familie viert de naamdag van de heilige op wiens dag hun voorouders christen werden. De huispatroonheilige, die de familie beschermt, wordt door alle mannelijke leden van de familie van hun vader geërfd. Een ongetrouwde vrouw viert de Slava van haar vader, en een getrouwde vrouw die van haar man. Een Slava wordt altijd thuis gevierd. Op die dag worden een speciaal brood (slavski kolač) en speciaal bereide tarwe door een priester gewijd, thuis of in de kerk. Het brood symboliseert het lichaam van de heilige en de tarwe is voor zijn ziel. Voor enkele onsterfelijke heiligen, zoals de aartsengel Michaël en de heilige Ilja, wordt geen tarwe bereid, alleen het brood.

Op Slava-dag staat het huis open voor alle bezoekers, zowel genodigden als ongenodigden. Elke gast wordt getrakteerd op eten, drinken, koffie en gebak. Speciale gasten en familieleden worden uitgenodigd voor het diner. Een Slava is zowel plechtig als vreugdevol. Serviërs hebben dit gebruik eeuwenlang in stand gehouden, zelfs onder de moeilijkste omstandigheden. De meest gevierde Slavas zijn Sint Nicolaas, Sint Jovan, Sint Dimitrije, Sint Joris en Sint Sava.

Servische Feestdagen en Uitjes

Servische uitjes lijken op Amerikaanse picknicks, maar velen hebben religieuze oorsprong. Sint Jorisdag (Đurđevdan) op 6 mei is een oude Servische feestdag gewijd aan de herinnering aan de hajduks, guerrillastrijders tegen de Turken. Vroeger was dit de dag waarop alle strijders zich verzamelden, kleine eenheden organiseerden en hun campagnes tegen de Turken begonnen. Tegenwoordig vieren mensen op het platteland en in kleine steden Sint Jorisdag door vroeg in de ochtend naar de velden te gaan voor picknicks. Serviërs in de vrije wereld vieren deze dag regelmatig met zang, muziek, dans en sportevenementen.

Een andere religieuze viering is Zavetina, die eens per jaar plaatsvindt op een bepaalde plek genaamd 'zapis', meestal een eikenboom. Na een religieuze ceremonie met een parochiepriester volgt een picknick. Elke kerk heeft zijn patroonheilige, en eens per jaar, op de naamdag van de heilige (Slava), wordt er een dienst en picknick gehouden op het kerkplein. De opstanding van Christus wordt gevierd in Montenegro, waar men gelooft dat niemand vóór Pasen de bergen in mag. Alle dorpelingen verzamelen zich op bepaalde plaatsen, vieren Pasen en daarna vertrekken de herders met hun dieren de bergen in. Bairam is een moslimreligieus festival dat plaatsvindt na een lange periode van vasten. Het is een groot uitje, meestal bij een beek of rivier, genaamd 'teferic'.

Vrienden en familie komen samen voor het vertrek van rekruten naar militaire dienst. Dit uitje wordt één of twee keer per jaar gehouden in dorpen of steden wanneer nieuwe dienstplichtigen samenkomen om samen naar de kazerne te gaan voor de basisopleiding.

In Macedonië viert men het vertrek van arbeiders naar andere delen van het land om te werken en geld te sparen. Dit gebeurt vaak omdat de meeste jonge mannen in staat moeten zijn om bruidsschatten voor hun vrouwen voor te bereiden. In andere Servische landen gaat de bruidsschat naar de bruidegom, maar in Macedonië wordt deze aan de ouders van de bruid gegeven.

Een oud Servisch gebruik genaamd Moba helpt families tijdens de oogsttijd. Vrienden komen gratis werken en na zonsondergang serveert de gastfamilie een maaltijd rond een vuur.

Sveti Sava's Dag (27 januari) is een belangrijke religieuze en nationale feestdag voor Serviërs van het Servisch-Orthodoxe geloof. Het herdenkt de grote Servische hervormer en leraar, Sint Sava. Op deze dag ontvangen geselecteerde deelnemers prijzen voor speciale papers die voor de viering zijn voorbereid. Voor de Communistische Partij de macht overnam in Joegoslavië, vierden alle Servische scholen, inclusief universiteiten, Sveti Sava's Dag.

Vidovdan (Sint Vitusdag), gevierd op 28 juni (15 juni volgens de Juliaanse kalender), herdenkt de Slag om Kosovo in 1389, toen de Serviërs werden verslagen door de Turken en het kruim van de Servische adel het leven liet. Vidovdan is ook een herdenkingsdag voor alle soldaten die door de eeuwen heen voor de natie en het land zijn gevallen, van Kosovo tot nu. Op die dag houden alle Servische kerken een requiem met een passende patriottische toespraak van de priester of een prominente man uit de gemeenschap.

Kerstavond wordt door Orthodoxe Serviërs gevierd op 6 januari. Elk Orthodox huis heeft een kleine eikenboom uit het bos, genaamd 'Badnjak'. 's Avonds brengt de heer des huizes de boom naar binnen. Bij binnenkomst begroet hij de huisgenoten met: “Goedenavond, een fijne kerstavond voor jullie” (Dobro, veče, srećno vam Badnje veče). Een man uit het huishouden besprenkelt hem met een mengsel van granen, maïs, tarwe, rogge en haver, en antwoordt: “Moge God je goedheid, geluk en eer geven, eerlijke man” (Bog ti dao dobro, srećni i čestiti). Daarna legt de heer des huizes de boom op het vuur om te branden.

Katholieken en ook veel Orthodoxe Serviërs hebben kerstbomen in huis, versierd zoals in veel westerse landen. Er zijn ook pakjes met cadeaus voor alle huisgenoten. Dit gebruik onder Servisch-Orthodoxe mensen begon na de Eerste Wereldoorlog, maar alleen in de steden. Dorpelingen accepteerden het niet, zelfs nu nog niet, en hebben alleen Badnjak. In Dalmatië hebben zowel Orthodoxen als Katholieken kerstbomen en Badnjak. Een versierde boom is een gebruik dat kinderen erg leuk vinden en verspreidt zich daarom onder de Orthodoxe Serviërs.

Een kerstavonddiner bestaat uit vastengerechten, zoals bonen, vis, noedels, honing, pruimen, appels en walnoten. In veel huizen wordt stro op de vloer verspreid om de hut te symboliseren waarin Jezus Christus werd geboren. De eerste persoon die op eerste kerstdag het huis binnenkomt, wordt Polaženik genoemd. Zijn taak is om het vuur aan te wakkeren met een brandhout van Badnjak en de familie goede wensen over te brengen. Hij zegt meestal: “Zoveel vonken, zoveel geld, gezondheid en vooruitgang voor dit huis.” Een Polaženik moet een kind zijn, omdat men gelooft dat kinderen minder zondig zijn dan volwassenen en goede zegeningen de familie het hele jaar zullen volgen. Een Polaženik wordt uitgenodigd voor het diner.

De Servisch-Orthodoxe Kerstmis wordt drie dagen gevierd, terwijl de Rooms-Katholieke Kerstmis twee dagen wordt gevierd. In een Servisch-Orthodox huis verlaat niemand het huis op de eerste dag, behalve om de kerk te bezoeken. Het diner op die eerste dag is een speciale aangelegenheid met een enorme maaltijd. Een gebraden speenvarken is het hoofdgerecht met diverse andere bijgerechten. Een tarwebrood genaamd 'česnica' met een verborgen munt erin wordt verdeeld onder de huisgenoten en gasten. Eén stuk wordt bewaard voor 'de reiziger', wat christelijke naastenliefde symboliseert. Serviërs van het Rooms-Katholieke geloof hebben de Polaženik en česnica niet, maar hun kerstviering is min of meer hetzelfde als voor de Orthodoxen. Om de religieuze kerstviering te compenseren, hebben communisten een officieel Nieuwjaar als staatsfeestdag. Kerstmis is een werkdag en afwezigheid van werk is niet toegestaan.

De Servische Taal en haar Ontwikkeling

Voordat de Serviërs op de Balkan arriveerden, spraken zij, net als alle andere Slaven, Proto-Slavisch. Tijdens hun beweging naar het zuiden ontwikkelden de Serviërs geleidelijk hun eigen taal, waarschijnlijk vanuit een dialect van het Proto-Slavisch. Deze ontwikkeling en de creatie van een literaire taal werden sterk beïnvloed door het werk van de twee Slavische apostelen, de broers Cyrillus en Methodius. Zij, Grieken uit Thessaloniki, leerden een Slavische taal om Slaven tot het christendom te bekeren en vertaalden kerkboeken van het Grieks naar Slavische talen. Aanvankelijk waren er twee schriften: Cyrillisch en Glagolitisch. Het Cyrillische schrift heeft, met bepaalde aanpassingen, tot op de dag van vandaag overleefd, terwijl het Glagolitische schrift is verdwenen. De taal die lange tijd in de literatuur werd gebruikt, was het Kerk-Slavisch.

De komst van de Turken op de Balkan en de val van de Servische staat onderbraken het literaire werk van geschoolde Serviërs. De enige plaatsen waar enkele mannen aan literatuur konden werken, waren kloosters. Terwijl schrijvers schreven in een mengsel van Russisch en Servisch Kerk-Slavisch, bleef het volk hun volkstaal gebruiken, die anders was. Veel auteurs waren in Rusland opgeleid en werden beïnvloed door het Russisch. De eerste geschoolde Serviër die zich verzette tegen het gebruik van een gemengde taal was Dositej Obradović, de eerste president van de Grote School, de voorloper van de eerste Servische universiteit. Zijn boek 'Život i priključenija Dositeja Obradovića' werd geschreven in de Servische volkstaal.

De grote Servische filoloog Vuk Stefanović-Karadžić heeft lang en ijverig gewerkt aan de hervorming van de Servische taal, beginnend in 1814 toen hij de eerste Servische grammatica en een verzameling Servische volkspoëzie in Wenen publiceerde. Vuk voerde een lange en hardnekkige strijd totdat de volkstaal werd erkend als de Servische literaire taal. Zijn intentie was om een Servische literaire taal te vestigen door het Kajkavski-dialect te verwerpen ten gunste van het Štokavski. Dit tweede dialect had drie subdialecten: Jekavski, Ekavski en Ikavski. Vuk wilde het Jekavski voor de literaire taal. Echter, het Servische onderwijscentrum in Novi Sad, dat onder Oostenrijk-Hongarije viel, en de regering van Servië in Belgrado accepteerden het Ekavski-subdialect in scholen, administratie en drukwerk. Hij moest wijken voor het subdialect dat door officieel gebruik werd bestendigd. Vuk's strijd werd bekroond met de overwinning omdat zijn hervormingen werden geaccepteerd en de gesproken taal van het gewone volk de geschreven Servische taal werd. Het Jekavski-subdialect heeft overleefd en is vandaag de dag gelijk aan het Ekavski, terwijl het Ikavski-subdialect aan het verdwijnen is.

Wetenschappelijke Bijdragen van Serviërs

Serviërs hebben door de eeuwen heen opmerkelijke bijdragen geleverd aan de wetenschap en technologie, ondanks vaak moeilijke omstandigheden. Enkele van de meest prominente figuren zijn:

• Ruđer Bošković (1711-1787): Geboren in Dubrovnik, was hij een briljante wiskundige, astronoom en natuurkundige. Zijn werk omvatte een geometrische methode om de positie van de evenaar en planeten te bepalen, een moleculaire theorie van materie, metingen van meridiaanhoeken, en hij was een verdediger van Newtons ideeën. Bošković wordt ook gezien als de grondlegger van een atoomtheorie. Zijn omvangrijke wetenschappelijke werken werden voornamelijk in het Latijn, Frans en Engels geschreven.
• Mihailo Pupin Idvorski (1858-1935): Geboren in Idvor, Vojvodina, emigreerde Pupin naar Amerika en studeerde aan de Columbia University. Als professor in de elektromechanica aan Columbia University was hij de uitvinder van langeafstandstelefonie door middel van zelfinducerende spoelen (pupinisatie), een systeem dat werd overgenomen door Bell Telephone Company en Duitse bedrijven. Zijn andere uitvindingen lagen op het gebied van elektrische golfvoortplanting, elektrische resonantie, ijzermagnetisatie en multiplextelegrafie. Hij ontving de Pulitzerprijs voor zijn autobiografie 'From Immigrant to Inventor'. Pupin was ook een actief supporter van Servië tijdens de Eerste Wereldoorlog en speelde een belangrijke rol bij de vredesconferentie van Parijs in 1919.
• Nikola Tesla (1856-1943): Geboren in Smiljan, Lika, is Tesla een van de meest invloedrijke uitvinders in de geschiedenis van de elektrotechniek. Na zijn studie aan de Polytechnische School in Graz en de Universiteit van Praag, ontwikkelde hij talloze revolutionaire uitvindingen, waaronder een telefoonsignaalversterker, een systeem voor boogverlichting, de Tesla-motor en het wisselstroomsysteem (AC), generatoren voor hoogfrequente stroom, de beroemde Tesla-spoel, en systemen voor draadloze overdracht van informatie. Zijn werk aan wisselstroommotoren en de Tesla-spoel was baanbrekend en zijn bijdragen aan de mensheid waren enorm.
• Jovan Cvijić (1865-1924): Professor in de geografie aan de Universiteit van Belgrado, oprichter van de Geografische Vereniging en president van de Koninklijke Servische Academie van Wetenschappen. Hij was een expert op het gebied van geomorfologie en zijn gepubliceerde werken omvatten 'Geomorfologie', 'Antropogeografische problemen van het Balkan-schiereiland', 'De Karst en de Mens', en 'Geografie en Geologie van Macedonië en Oud-Servië'. Professor Cvijić was internationaal bekend om zijn bijdragen aan de geografische wetenschap.

Wat is typisch Servisch? De Keuken en Dranken

Serviërs zijn vaak echte Bourgondiërs; ze genieten van rijk en smakelijk eten. Gewoonlijk wordt er in Servië driemaal per dag gegeten, waarbij de lunch de belangrijkste maaltijd is en vaak uit meerdere gangen bestaat. De keuken van de Balkan, en dan vooral die van de landen van het voormalige Joegoslavië, kenmerkt zich door een enorme variatie en het veelvuldig gebruik van kruiden. Het gebied staat vooral bekend om paprika, zure room en gerookt spek. Veel gerechten komen van de grill.

Bekende Balkan- en Servische gerechten zijn:

• Burek: Een deeggerecht met gehakt of kaas.
• Lukanci: Zelfgemaakte chorizo-achtige varkensworstjes met paprikaschijfjes.
• Ražnjići: Spies met gegrilde stukjes varkensvlees.
• Pljeskavica: Een pittige hamburger van rund- of varkensvlees, vaak geserveerd met kajmak.
• Ćevapi: Gegrild gehakt vlees, meestal van rund- en varkensvlees, vaak in een broodje met ui en kajmak.
• Karađorđeva šnicla: Een schnitzel gevuld met kajmak en ham, gerold, gepaneerd en gefrituurd.
• Servische bonensoep.

In Servië ontkom je niet aan kajmak, een romig zuivelproduct vergelijkbaar met zure room, dat op vrijwel alles wordt geserveerd, van brood tot hamburgers. Door de vruchtbare grond is Servië rijk aan groenten, fruit en andere natuurproducten zoals honing. Het land is bijvoorbeeld een van de grootste exporteurs van frambozen ter wereld. Tijdens de oogsttijd leggen families voorraden aan en bereiden ze typisch Servische gerechten en dranken. Langs de weg zie je dan kraampjes met verse oogst, zoals aubergines, bonen en paprika’s. Naast al dat fruit en die groenten, vormt (witte) kaas een belangrijk onderdeel van de Servische keuken.

Drinken in Servië

Koffie is de meest geconsumeerde niet-alcoholische drank in Servië, vaak Turkse koffie, soms ingeschonken vanuit traditionele kannetjes. Wil je liever geen koffieprut onder in je kopje, vraag dan om een Nescafé, espresso of cappuccino. Thee is ook verkrijgbaar, hoewel kruidenthee in Servië eerder als medicijn dan als drank wordt gebruikt. Het mineraalwater Knjaz Miloš wordt beschouwd als een nationaal merk, en er worden lokaal diverse vruchtensappen geproduceerd.

Rakija (brandewijn) is in Servië een algemene term voor gedestilleerde dranken die zijn gemaakt van fruit. Relatief veel mensen brouwen hun eigen rakija. Wie van sterk gedestilleerd houdt, kan proeven van dé nationale drank: slivovitsj, brandewijn gemaakt van pruimen. Maar wees voorzichtig, het alcoholpercentage bedraagt vaak meer dan 50%. Ook bier wordt veel gedronken; er zijn wel 14 brouwerijen in Servië. Hoewel het land flink wat wijngaarden telt, heeft Servië nog steeds weinig internationale erkenning als wijnproducent. Proosten doe je door glazen te klinken, oogcontact te maken en luid te verklaren: “Živeli!” (Proost!).

Hoe noem je Servische mensen?

In het Nederlands zijn er twee gangbare termen om Servische mensen aan te duiden, hoewel de een veel vaker voorkomt dan de ander. De meeste woordenboeken vermelden zowel 'Serviër' als 'Serf' voor het enkelvoud, en 'Serviërs' als 'Serven' voor het meervoud. Een vrouw kan een 'Servische' worden genoemd.

Van Dale nam 'Serviër' voor het eerst op in de zevende druk (1950). Pas in de twaalfde druk (1992) kwam 'Serf - Serven' erbij. Ook uit andere naslagwerken en uit oude kranten blijkt dat 'Serviër' altijd het gebruikelijkst is geweest in het Nederlands. Er is weleens geopperd dat 'Serf - Serven' in de jaren negentig van de twintigste eeuw iets populairder is geworden onder invloed van het Engelse 'Serb(s)'. In de praktijk komen echter zowel 'Serven' als 'Serviërs' al lange tijd voor in het Nederlands, zoals blijkt uit historische krantenartikelen.

Veelgestelde Vragen over Serviërs

Wat is de officiële taal in Servië?

De officiële taal van Servië is het Servisch, dat voornamelijk wordt geschreven in het Cyrillische alfabet, hoewel het Latijnse alfabet ook veel wordt gebruikt.

Welke religie wordt het meest beoefend in Servië?

De overgrote meerderheid van de Serviërs is christelijk en behoort tot de Servisch-Orthodoxe Kerk, die een centrale rol speelt in hun culturele identiteit en tradities.

Wat is een 'Slava'?

De Slava is een uniek Servisch-Orthodox religieus gebruik waarbij elke familie de naamdag van de patroonheilige van hun huis viert, die van generatie op generatie via de mannelijke lijn wordt doorgegeven. Het is een dag van zowel plechtigheid als vreugde, waarbij gasten worden ontvangen en speciale gerechten worden bereid.

Wat zijn de belangrijkste kenmerken van de Servische keuken?

De Servische keuken staat bekend om zijn rijke en smaakvolle gerechten, met veel gebruik van vlees (vooral gegrild), paprika, zure room (kajmak) en diverse kruiden. Typische gerechten zijn onder andere pljeskavica, ćevapi en burek. Lunchen is vaak de belangrijkste maaltijd van de dag en bestaat uit meerdere gangen.

Wie zijn bekende Servische wetenschappers?

Servië heeft verschillende wereldberoemde wetenschappers voortgebracht, waaronder Nikola Tesla (bekend van wisselstroom en de Tesla-spoel), Mihailo Pupin (uitvinder van langeafstandstelefonie) en Ruđer Bošković (een vooraanstaande wiskundige, astronoom en natuurkundige uit de 18e eeuw).

Wordt er in Servië veel koffie gedronken?

Ja, koffie is de meest geconsumeerde niet-alcoholische drank in Servië. Turkse koffie is erg populair, maar ook moderne koffiesoorten zoals espresso en cappuccino zijn wijdverbreid.

Wat is 'Rakija'?

Rakija is een algemene term voor gedestilleerde dranken die in Servië worden gemaakt van fruit, vergelijkbaar met brandewijn. De nationale drank is slivovitsj, een rakija gemaakt van pruimen, die vaak een hoog alcoholpercentage heeft.

Als je andere artikelen wilt lezen die lijken op De Servische Ziel: Een Diepe Duik in Cultuur, kun je de categorie Servies bezoeken.